Nursery Care

Fideliklerde Bakım

FİDELERDE AŞI

Aşılı Fide Kullanmanın Nedenleri

  • Hastak ve zararlılara karşı dayanıklılık sağlamak: Aşılı fide kullanmanın en önde gelen nedenlerinden biridir. Özellikle toprak kökenli hastalıklar ile nematodlara karşı oldukça etkili bir yöntemdir.
  • Erkencilik ve verimi arttırmak: Yapılan çalışmalar aşılı fide kullanmanın 15 güne kadar erkencilik sağladığını göstermiştir. Verime etkisi ise % 25-60 gibi hayli değişken ve büyüktür.
  • Düşük sıcaklıklara dayanıklılığı arttırmak: Bilindiği gibi sera üretiminde üretim harcamalarıyla ilgili en büyük dilim ısıtmaya aittir. Her seracı bu harcama dilimini  küçültmeye  çalışır.Bu amaçla  düşük toprak  ve  sera sıcaklıklarına  dayanıklı  ve bu koşullarda kuvvetli  büyüme gösteren, kalemle uyum içinde olan anaçlar kullanma yoluna gidilmiştir.
  • Bir kökten farklı türde sebzeler elde etmek: Sebze türlerinin aynı bitkide hem toprak altı ve hem de toprak üstü kısımlarından yararlanabilmek amacıyla başvurulmuş bir fide çalışmasıdır. Örneğin; patatesin anaç, domatesin kalem olarak kullanılması gibi. Bu amaçla aşılı fide kullanma daha çok amatörce çalışmalarda görülür.
Aşısız fide
Aşısız fide
Aşılı fide
Aşılı fide

Aşılamada Dikkat Edilecek Hususlar

Aşılı fide üretiminde başarıyı yakalamak için üzerinde önemle durulması gerekli konular arasında uygun anaç-kalem seçimi, bunların doğru yetiştirilmesi, aşılama ortamının klimasının iyi düzenlenmesi, aşı zamanının ve aşı şeklinin doğru belirlenmesi ve temizlik koşullarına uyulması sayılabilir.

Anaç ve kalem uyumu, aşıda başarıyı etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Sebzelerde aşıda kullanılacak anaç ve kalemin aynı familyadan ve hatta bazen aynı türden olması gerekir. Örneğin, domates/domates aşısı olabileceği gibi domates/patlıcan aşısı da olabilir.

Anaç ve kalemin tohum ekimleri her ikisinin de gelişme durumları dikkate alınarak yapılmalı, eğer anaç olarak bir yabani form kullanılacaksa tohumları kültür formundan 7-10 gün önce ekilmelidir. Çünkü yabani formun tohumunun sahip olduğu sert tohum kabuğu tohumun çimlenmesini geciktirir. Diğer taraftan domatesin anaç, patlıcanın kalem olarak kullanıldığı hâllerde de, patlıcan fidesinin daha yavaş geliştiği düşünülerek tohumlarının 10-15  gün  daha  önce  ekilmesi  gerekir. Aşılama işlemi de fidelerin yetiştirildiği serada yapılmalıdır.

Fidelerin yetiştirildiği ortamın sıcaklığının açı öncesi 18–22 °C’ler arasında tutulması, aşıdan 15 gün önce fidelerin pişkinleşmelerini sağlamak için gece sıcaklıklarının 2-3 °C düşürülmesi önerilir. Aşıdan sonra ise ortam sıcaklığının 20–25 °C’ler arasında tutulması gerekir. Bu aşamada ortam neminin % 75–80 olması istenir. Aşılama işleminden   2-3 gün önce fidelerin aşı  sırasında meydana gelecek su kayıplarının karşılanması  ve aşı  yerinin kaynaşmasının hızlandırılması için bolca sulanmaları gerekir. Aşılı fidelerin üzeri, ortamdan nem kaybını önlemek için ince bir polietilen (0,02 mm) örtü ile örtülmeli veya aşılı fidelerin her birine bir naylon torba geçirilmelidir.

Aşıda başarı için aşı zamanının iyi belirlenmesi şarttır. Aşı mutlaka hücre bölünmesinin çok hızlı olduğu genç dönemde yani fide döneminde yapılmalıdır. Aşılanacak iki fidenin gövde kalınlıkları birbirine eşit veya yakın olmalıdır. Genelde aşılama sırasında fidelerin gövde kalınlığının bir kurşun  kalem kadar olması istenir. Aşı  sırasında her iki fidenin de yapraklı olmasına özen gösterilir.

Aşı sırasında herhangi bir enfeksiyona neden olmamak için her şey temiz olmalı, eller sabunlanmalı, kullanılacak aletler % 2’lik trisodyumfosfat çözeltisine batırılmalıdır.

Aşının tutma şansını arttırmak için aşı yerinin bir lastikle alüminyum şeritle veya bir mandalla tutturulmasında büyük yarar vardır. Bütün bu özenli çalışma sonunda aşı yerinin 7-10 gün sonra tuttuğu görülür.

 Aşı Çeşitleri

Aşıda başarının koşulu aşı şeklini doğru belirlemektir. Yani dilcikli İngiliz kalem aşısı mı, yarma aşı mı, koltuk aşısı mı yapılacağı önceden belirlenmiş olmalıdır. Yapılan bir çalışmada domates anaç, patlıcan kalem olarak kullanılmış ve her üç aşı da denenmiş ve sonuçta en yüksek başarı % 83.3 ile yarma aşıdan alınmış, bunu % 69.7 ile dilcikli İngiliz kalem aşısı, % 43.7 ile koltuk aşısı izlemiştir.

 Yarma Aşı

Anacın tepe kısmı toprak seviyesinin 2–3 cm yukarısından kesilir. Bu kesilen kısmın ortasından aşağıya doğru bir jiletle 1,5 cm kadar derinlikte yarık açılır. Kalem üst yapraklarının alt kısmından V Ģeklinde kesilir. Bu V Ģeklindeki kalem ucu, anaçtaki yarığa oturtulur ve aşı yeri bir pensle tutturulur. Bu aşılamada anaç 6–7, kalem ise 2–3 yapraklı olmalıdır.

yarma asi
Yarma aşı için anacın kesilmesi
Yarma aşı yapılmış ve klips takılmış fideler
Yarma aşı yapılmış ve klips takılmış fideler

Dilcikli İngiliz Aşısı

Anaçta  kotiledon  yaprakların üzerinden yukarıdan aşağıya, kalemde ise aynı seviyeden aşağıdan yukarı doğru olmak üzere bir dilcik açılır. Dilcik derinliğinin gövdenin yarısını geçmemesine özen gösterilir. Dilcikler dikkatli bir şekilde birbiri içine sokulduktan sonra ışık geçiren bir bantla sarılır. Aşılama işleminden sonra anaç, aşı yerinin üstünden kesilir. Aşılama işleminden sonra aşılı fidenin fide kabına dikimi yapılır. Aşının tutmasından sonra da kalem, aşı yerinin altından kesilir.

Dilcikli İngiliz aşısı
Dilcikli İngiliz aşısı

Koltuk Aşısı

Koltuk aşısında da anacın tepesi 4. veya 5. yaprak üzerinden, kalemin ki de üstten 2. yaprağın altından kesilir. Kalemin ucuna kama şekli verilir. Bir aşı kaması yardımıyla anacın üst yaprak koltuğunda 0,7–1 cm derinliğinde delik açılır. Açılan bu deliğe kalemin kama gibi olan ucu yerleştirilir. Hemen bir pensle tutturulur.

Aşı kaması ile aşı için anaçta delik açılması
Aşı kaması ile aşı için anaçta delik açılması

Fidelerde Şaşırtma

Şaşırtma, fidenin bir yerden sökülüp başka bir yere dikilmesi olayıdır. Bu işlemin amacı; genç bitkilerin kısa bir hipokotile (gövdeye) sahip olması ve kazık köklerin koparak kılcal kök miktarının artırılmasıdır. Bu işlem mümkün olabilen en erken bir tarihte yapılmalıdır. Böylece  kök  kayıplarının az olması  sağlanır. Şaşırtma çim (kotiledon) yaprakları tam gelişip yere paralel bir görünüm aldığında yapılır. Şaşırtılacak fidelerin çim yani kotiledon yapraklarının parlak koyu yeşil renkte, lekesiz, yere paralel, kök ve gövde uzunluklarının birbirine eşit, köklerin beyaz renkte ve lekesiz olmasına özen gösterilmelidir.

Şaşırtılması erken fide
Şaşırtılması erken fide
Şaşırtma zamanı uygun fide
Şaşırtma zamanı uygun fide
Şaşırtma zamanı geç kalmış fide
Şaşırtma zamanı geç kalmış fide

Gerçek yaprakların gelişmeye başlamasıyla birlikte köklerde saçaklanmalar başlar. Kökleri saçaklanan fideler, söküm sırasında zarar görür. Böyle fidelerin tutma şansı da zayıftır.

Şaşırtma yapmakla fidenin işgal ettiği alan genişletilmiş olur. Bu surette geniş bir kök sisteminin oluşması sağlanmış olacaktır. Şaşırtma işi, harç dolu bir kasaya veya yastıklara yapılacağı gibi saksılara veya torbalara da yapılabilir.

Fidelerin şaşırtılmaları amacıyla yerlerinden sökülmelerini kolaylaştırmak için bir gün önceki akşam sulanmaları gereklidir. Şaşırtma öncesi eller sabunla iyice yıkanmalı ve şaşırtma işlemi mutlaka kotiledonlardan birinin ucundan tutularak yapılmalıdır. Çünkü gövdenin zedelenmesi hâlinde fide gelişemez. Kotiledonun zarar görmesi hâlinde ise sadece o kotiledonun gelişmesi aksar. Şaşırtma zamanı geciktirilmemeli ve şaşırtma akşamüstü gibi günün en serin saatinde yapılmalıdır.

Fidelerde şaşırtmada tutuş şekli
Fidelerde şaşırtmada tutuş şekli

Şaşırtma, yastıklarda belli aralıklarla  şaşırtma  kaplarında ise kabın orta  kısmında parmakla veya bir çubukla açılan 3–4 cm derinliğindeki dikim çukuruna fideyi dikerek yapılır. Şaşırtma sırasında kotiledon yapraklarından birinin ucundan tutulan fideler, bu dikim çukurlarına, kök boğazlarına kadar olan kısmı , dikim çukurunda kalacak şekilde yerleştirilir.  Bundan sonra dikim çukurunun birkaç santim ötesine batırılan parmak veya bir çubuk yardımıyla harcın köklere doğru itilmesiyle köklerle harcın teması sağlanır. Şaşırtmadan sonra fidelere hemen can suyu verilir. Can suyu ilaçlı da verilebilir. İlaçlı su fideleri, kök hastalıklarına ve zararlılarına karşı korumak amacı ile yapılır. Uygun ilaçlardan biri sulama suyuna karıştırılarak fidelerin diplerine verilir.

Viyollere şaşırtılmış fideler
Viyollere şaşırtılmış fideler
Viyollere şaşırtılmış fideler
Viyollere şaşırtılmış fideler
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması
Fide torbalarına fidelerin şaşırtılması

Böylece şaşırtma işlemi tamamlanan saksı veya torbaların mevsim özelliklerine bağlı olarak korunmaları gerekir. Özellikle sonbahar döneminde gölgelendirilmiş, etrafı açık ve tabanı devamlı nemli tutulan bir yerde fidelerin korunmasında büyük yarar vardır. İlkbaharda ise gölgeli, nemli ve üzeri  kapalı ortamlarda tutulmalıdır.  şaşırtılmış fideler, serilmiş bir naylon örtü üzerine yerleştirilirse topraktan gelecek enfeksiyonlardan da korunmuş olur. Yerleştirme işlemi başlangıçta saksılar birbirine değecek şekilde yapılabilirse de fideler  gelişip yaprakları birbirine   değmeye başladığında  saksı aralarında 15 cm kadar bir aralık kalacak şekilde yeni bir düzenleme yapılır. Bu düzenleme jiffy saksılarda, toprak bloklarda ve jiffy tabletlerde su kayıplarına neden olacağı için yapılmaz.

Topraklı fide yetiştirmenin faydaları:

  • Topraklı dikilen fidede topraksız dikilene göre bocalama görülmez.
  • Fide tutma oranı çok yüksektir.
  • Fideler, yeni yerlerinde gelişmelerine ara vermeden devam ettiklerinden daha çabuk ürüne yatar.
  • Topraksız dikilen  fidelerde, danaburnu ve tel kurtlarının  zarar vermeleri, topraklı dikilenlere oranla daha fazladır.

Şaşırtma ve saksılama yapılınca yer ihtiyacı artmaktadır. Bu nedenle her ihtiyacın önceden iyice hesaplanması ve buna göre plân yapılması gerekir.

İşletme, kendi koşullarına göre ekonomik analizlerini yaparak değişik alternatifler üzerinde de durabilir. Örneğin, tohumlar el kasaları yerine doğrudan doğruya saksılar veya torbalara ekilebilir. Toprağa belirli aralıklarla ekim veya dikim yaptıktan sonra toprağı kesmek  sureti  ile  de  fide  yetiştirmek   mümkündür. İşletme   koşullarına  bağlı olarak alternatifleri değiştirilip genişletilebilir.

Fidelerde Sulama

Fideler, hangi dönemde ve hangi yöntemle yetiştiriliyor olursa olsun, düzenli sulanmalıdır. Az sulanan fideler cılız kalır ve düzenli gelişemez. Fazla sulama ise fidelerin yumuşak dokulu, açık renkli, vegetatif gelişme  hızının fazla olmasına neden olur. Çok fazla sulama sonucu fidelerde çürümeler görülür. Fideleri aşırı sulamak, az sulamaktan daha tehlikelidir. Bu nedenle harç kuruma noktasına gelmeden su vermek gerekir.

Sonbahar üretimi için yetiştirilen fidelerin sık fakat az; ilkbahar üretimi için yetiştirilenlerin daha seyrek fakat fazla su ile sulanmaları gerekir.

Jiffy saksıların ve torfların ise renklerinin yani koyu kahve renklerinin korunmasına özen gösterilir.

Fideler miktarına ve yetiştirme sistemine bağlı olarak değişik şekillerde sulanabilir. Fide miktarının az ve suyun kısıtlı olduğu durumlarda süzgeçli kovalarla sulama yapılır. Fide ve su miktarının fazla, su sıcaklığının düşük olduğu durumlarda süzgeçli başlık takılmış hortumlarla sulama yapılmalıdır. Doğrudan hortumla verilen soğuk su fide gelişmesini yavaşlatır.

Süzgeçli kova ile fidelerin sulanması
Süzgeçli kova ile fidelerin sulanması
Fideliklerde hortumla sulama
Fideliklerde hortumla sulama

Ticari olarak yapılan yetiştiriciliklerde otomatik sulama sistemleri geliştirilmiştir. Bu sistemler ortamın nem durumuna göre otomatik olarak çalışmaktadır.

Otomatik sulama sistemi
Otomatik sulama sistemi

Harçtaki besin maddeleri miktarının yetersiz olduğu durumlarda sulama suyuna besin maddesi ilavesi yoluna gidilir. Bu amaçla fosforlu ve potasyumlu gübreler kullanılır. Azotlu gübreler, fidelerin uzun boylu ve cılız olmasına neden olur. Gübreler bir miktar suda eritildikten sonra elde edilen eriyik sulandırılarak fidelerin sulanmasında kullanılır.

Fazla sulanmış fideler
Fazla sulanmış fideler
Fazla sulanmış fideler
Fazla sulanmış fideler

Fidelerde Isıtma Soğutma ve Havalandırma

Ekilen tohumlar normal koşullarda 6–10 gün sonra çimlenir. Çimlenme ortamının ideal gece ve gündüz sıcaklığı 18–24 oC’dir. Bu derecenin üstündeki derecelerde çimlenme olayı hızlanır. Altındaki derecelerde yavaşlar. Örneğin, harç sıcaklığı 10 °C olduğunda tohumlar 43 günde, 15 °C olduğunda 14 günde ve 20 °C olduğunda ise  8 günde çimlenir.

Tohum ekimi, saksı, kasa, tepsi gibi kaplardan hangisine yapılmış olursa olsun, ekimden sonra bu kapların üzerileri bir gazete, cam veya plastikle örtülür. Gazete, ışığı keserek tohumların karanlık koşullarda  çimlenmesini sağlarken cam veya plastik örtü, kaptan  ısı  ve  nem  kaybını  engeller. Sebze  tohumları,  ışığa duyarlı olduklarından karanlıkta daha iyi çimlenir. Tohumlar çimlenir çimlenmez her iki örtü de hemen kaldırılır ve ortam sıcaklığı 20 °C’ye düşürülür. Yaz aylarındaki tohum ekimlerinde sadece bir gazete veya ıslak bir çuval kullanmak yeterlidir.

Fidelerde gerçek yapraklar görülmeye başladığında 2 hafta sürecek olan soğuklatma işlemi başlar. Bu dönemde gündüz ve gece sıcaklıkları 10–12 °C’ye düşürülür. Kök gelişiminin bu düşük sıcaklıklarda tamamlanması istenir. Böylece pişkinleştirilen fidelerden daha erken ve daha yüksek verim alınır.

Fidelerde havalandırma
Fidelerde havalandırma
fide havalandırma
fide havalandırma
Tüplü fidelerde seyreltme
Tüplü fidelerde seyreltme

Fide yetiştirme ortamında normal  koşullarda  sıcaklık  gündüz  12  °C’nin  altına düşmemeli, 12–15  °C’ler  arasında  tutulmaya  çalışılmalıdır. Oransal  nem  ise  %  50–60 civarında  olmalıdır.  Ancak  ilkbahar  üretimi  için  fide  yetiştirme döneminde  zaman zaman ışık yetersizliği bir sorun hâlini alabilir. Bu gibi durumlarda , ortam sıcaklığını 10 °C’ye kadar düşürmekte büyük yarar vardır. Sonbahar üretimi için ise fide yetiştirme dönemi genelde ağustos ayına rastladığından fideler serada ise gölgelendirme ve havalandırma yapılarak yüksek sera sıcaklıklarının düşürülmesine çalışılır.

Paylaş :

Daha Fazla Makale

2 Yorumlar

Leave a Reply